Otyłość dzieci a stan zdrowia w wieku dojrzałym

Jacek Suchanowski Bez kategorii

otyłość dzieci

Otyłość na świecie znana jest od dawna, u dzieci nieprzerwanie wzrasta od kilkunastu lat. W opinii wielu rodziców dziecko otyłe nie jest chore, tymczasem otyłość jest zagrożeniem dla zdrowia i zalicza się ją do najważniejszych przewlekłych chorob niezakaźnych.

Przyczyny i typy otyłości

Otyłość może być spowodowana przez wiele czynników. Do głównych należą:

  • czynniki genetyczne
  • czynniki środowiskowe
  • czynniki psychologiczne

Czynniki genetyczne odgrywają bardzo dużą rolę. Badania dowodzą, że w przypadku otyłych obu rodziców, dziecko ma 66% szans na odziedziczenie choroby [Przybylska D., 2012]. Największy jednak wpływ na rozwój choroby mają czynniki środowiskowe. Nieodpowiednia dieta, złe nawyki żywieniowe oraz brak ruchu należa do najczęstszych, a zarazem pierwszych w działaniach terapeutycznych i prewencyjnych. Ponadto kolejnym ważnym czynnikiem w rozwoju otyłości jest niedobór witaminy D3, która zaburza działanie insuliny, jednocześnie upośledzając metabolizm glukozy.

Otyłość można sklasyfikować pod względem:przyczyn jej powstawania oraz na podstawie pomiarów antropometrycznych.

Ze względu na przyczynę powstania otyłości, wyróżnia się następujące jej typy:

  • otyłość prostą, czyli pierwotną, która spowodowana jest dodatnim bilansem energetycznym. Dodatni bilans energetyczny jest to przewaga ilości energii pozyskiwanej nad energią wydatkowaną. Podstawą powstania tego typu otyłości są czynniki środowiskowe, w postaci spożywania zbyt dużej ilości żywności o sporej zawartości tłuszczów zwięrzęcych oraz węglowodanów prostych. Do czynników środowiskowych można również zaliczyć brak podejmowania aktywności ruchowej. Typ pierwotny jest najczęstszą postacią zauważalną pośród dzieci i młodzieży (około 98% dzieci zgłaszających się do diagnostyki otyłości [Przybylska D., 2012])
  • otyłość patologiczną, czyli wtórną, która wynika ze schorzeń endokrynologicznych i układu nerwowego oraz wad genetycznych Przyczynami otyłości wtórnej są [Sikorska-Wiśniewska G., 2007]:
  • schorzenia układu wewnątrzwydzielniczego: takie jak choroba Cushinga, niedoczynność tarczycy i przytarczyc, niedobór GH (hormon wzrostu), zaburzenia w okresie pokwitania, czy ciąży
  • schorzenia układu nerwowego takie jak MPD, czyli mózgowe porażenie dziecięce,  rdzeniowy zanik mięśni, czy guzy OUN (ośrodkowy układ nerwowy)
  • zespoły genetyczne i chromosomalne takie jak zespół Downa, zespół Turnera, czy zespół Klinefeltera
  • przewlekle przyjmowane leki steroidalne, przeciwpadaczkowe oraz psychotropowe

 

Na podstawie badań antropometrycznych, wyróżnia się następujące typy otyłości:

  • typ brzuszny [Fig.1.A] (typ jabłko), zwany też androidalnym bądź centralnym, w którym tkanka tłuszczowa zlokalizowana jest przede wszystkim w okolicy brzucha. Ten typ niesie ze sobą duże ryzyko schorzeń i powikłań naczyniowo – sercowych.
  • Typ pośladkowo – udowy [Fig.1.B] (typ gruszki), zwany również gynoidalnym bądź obwodowym, w którym thanka tłuszczowa zlokalizowana jest przede wszystkim w okolicy bioder i pośladkow

otyłość dzieci

Fig.1. Typy otyłości. (A – typ brzuszny, B – typ pośladkowo udowy)
Wzorowane na: http://urodaizdrowie.pl/dieta-dla-sylwetki-typu-jablko

W etapie niemowlęcym i wczesnego dzieciństwa, przeważa obwodowy typ otłuszczenia, ktory z upływem czasu zmienia się w typ centralny. Okres dojrzewania jest krytycznym etapem dla rozwoju otłuszczenia ogólnego dziecka.. Dziewczęta posiadają tkankę tłuszczową zlokalizowaną głównie w dolnej części ciała, chłopcy natomiast wykazują bardziej centralny typ otłuszczenia zlokalizowany głownie w górnej części ciała i brzuchu.

Metody diagnostyczne w procesie wykrywania otyłości

Do zmierzenia tkanki tłusszczowej wykorzystywane są:

  • metody obrazowe takie jak: tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny
  • nieinwazyjne analizy impedencji bioelektrycznej (BIA), w których wykazuję się tkanke beztłuszczową (nawodnioną) za pomocą prądu elektrycznego
  • absorpcjometrie promieniowania X o 2 energiach (DEXA) – w tej metodzie wykorzystywane jest promieniowanie jonizujące

Najczęściej spotykanymi badaniami wykrywającymi otyłość i nadwagę są badania antropometryczne, które bazują na pomiarach masy i wysokości ciała oraz obwodu bioder i pasa.

Wyniki pomiarów wprowadza się w odpowiednie wzory, których wynik zostaje zinterpretowany w zależności od plci oraz wieku badanego. Badaniami najczęściej stosowanymi są:

  • pomiary obwodu pasa (WC – Waist Circumference), które mierzone są na poziomie pępka
  • pomiary stosunku obwodu pasa do wysokości ciała (WHtR – Waist to Heigh Ratio)
  • pomiary stosunku obwodu pasa do obwodu bioder (największy obwód pośladków) (WHR – Waist Hip Ratio)

 

  • pomiary fałdu skórnego, a dokładniej jego grubości. Fałd tworzą tkanki podskórne oraz skóra. Pomiar najczęściej wykonywany jest okolicach mięśnia trógłowego ramienia, nad grzebieniem łopatki bądź w okolicach pępka

otyłość dzieci
Fig.2. Pomiar fałdu skórnego

http://sk-medico.com/product/1112.html

  • wskaźnik Cola [Fig.3.], dotyczący młodszych dzieci. Otyłość określana jest, gdy wynik przewyższa liczbę 110

otyłość dzieci
Fig.3. Wzór wskaźnika Cola

  • pomiary stosunku masy ciała do wysokości ciała (BMI – Body Mass Index)
otyłość dzieci

Najmłodszym wskaźnikiem jest Body Adiposity Index (BAI), który został opracowany przez Bergmana w 2011 roku. Wynik wzoru obliczającego wskażnik BAI [Fig.5.] ma stanowić alternatywę wyników pomiaru BMI.Fig.4. Klasyfikacja otyłości wg BMI dla osób dorosłych (WHO 2000)

otyłość dzieci
Fig.5. Wzór obliczający wskaźnik BAI

 

Do tej pory nie wynaleziono perfekcyjnej metody aparaturowej do oceny tkanki tłuszczowej i jej umiejscowienia. Teraźniejsze metody mają w większości zastosowanie do celów poglądowych (naukowych). Najbardziej rozpowszechnione są pomiary antropometryczne ze wzgędu na ekonomiczność oraz porostoty wykoniania badania.

Metody antropometryczne badające nadwagę i otyłość u dzieci posiadają dużo ograniczeń.

Fundementalnym jest potrzeba uwzględnienia dynamiki zmian parametrów dla danej płci i wieku, co za tym idzie konieczności utworzenia konkretnych systemów odniesienia. Dodatkowo sporym ograniczeniem są różnice etniczne.

W diagnostyce dzieci otyłych szczególną uwagę powinno się zwrócić na wywiad rodzinny oraz badania laboratoryjne (poziom cholesterolu, stęzenie glukozy).

Pomiarem antropometrycznym mającym najlepsze odwzorowanie z całkowitą zawartością tkanki tłuszczowej jest Body Mass Index (BMI). BMI posiada wady i ograniczenia. Głównym ograniczeniem jest nie uwzględniania ciężaru kości i nie rozróznianie tkanki tłuszczowej od tkanki mięśniowej. Według wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia otyłość wśród populacji rozwojowej przyjmuje wartości powyżej 95 percentyla, a w Polsce, bazujące na siatkach centylowych opracowanych przez Instytut Matki i Dziecka, otyłość przyjmuje wartość 97 centyla.

Pomiary WC oraz WHtR uważane są za efektywne badania w typie brzusznym otyłości. Zyskują one coraz większe uznanie ze względu na wykazywanie ryzyka chorób krązenia oraz zespołu metabolicznego u dzieci oraz dorosłych.

Konsekwencje otyłości

Najbardziej niepokojącym faktem jest występowanie otyłości w coraz młodszych grupach wiekowych, co wiąże się z negatywnymi konskewencjami zdrowotnymi w wieku dorosyłym. Dziecko otyłe w wieku 6 lat ma nawet 25% szans na pozostanie otyłym w wieku dorosłym, dziecko w wieku 12 lat aż 75%.

Najbardziej niekorzystny wśród dzieci i młodzieży jest centralnym typ otyłości, który powoduje paologie profilu lipidowego, podwyższenie ciśnienia tętniczego oraz miażdżycę. Dodatkowo wykazano, że predyspozycja do brzusznego typu otyłości jest sprzyjającym elementem, który zapoczątkowuje zespół metaboliczny. Wśród młodzieży z nadwagą aż 66% ma stwierdzony conajmniej jeden czynnik zespołu metabolicznego, a 33% posiada pełny zespół. Stwierdzono również, że pośród dzieci z zespołem metabolicznym około 80% ma nadwagę.

otyłość dzieci
Fig.6. Czynniki oraz następstwa zespołu metabolicznego. [Pacholczyk M., 2008]

Otyłość dzieci i młodzieży niesie ze sobą również większe szanse na ataki chorób nowotworowych w wieku dorosłym. Ponadto zbyt duża masa dzieci  ma niekorzystny wpływ na rozwój ich układu ruchu, przyczyniając się do rozwoju wad postawy, wad stóp, czy wad kolan. Kolejnymi negatywnymi skutkami otyłości mogą stać się zaburzenia miesiączki i dojrzewania płciowego oraz niedomykalność zastawki płucnej, która może wpłynąć na zaburzenie oddechu dziecka podczas snu i prowadzić nawet do śmierci.

Konsekwencją otyłości dzieci bywa również predyspozycja do stanów depresyjnych. Dzieci otyłe są często nieakceptowane, jednocześnie stając się celem ataków co powoduje ich izolację od grupy rówieśników. Dzieci otyłe często mają niskie poczucie  własnej wartości, co za tym idzie mają więcej kompleksów w życiu dorosłym.